23 Nisan 2024 Salı

Devlet tüm kiracıların kirasını üstlenebilir mi? Öderse ne olur?

Maliye Bakanı Mehmet Şimşek’in emeklilerin maaşlarını artırmamasını "Bunu yapmak için Türkiye’nin yurt dışından %50’den fazla bir faizle borçlanması gerekecekti. Böyle yaparsak, gelecek nesilleri de ipotek altına alacaktık. Buna izin veremezdik" şeklinde savunduğu 9 Nisan 2024’te basına yansıdı.

Söyledikleri baştan aşağı yanlış…

Herşeyden önce Türk devletinin TL ile yapacağı ödemeler için yurt dışından borçlanmasına gerek yok. Döviz cinsinden bile borçlansa şu anda bunun için ödeyeceği faiz %50 değil, %7 civarında.

Aslında kamu harcamasını finanse etmek için yurt içinden TL borçlanmasına da, vergi toplanmasına da gerek yok. Kamu harcaması yapıldığı anda, harcamayı finanse eden Hazine’nin bankası MB yoktan para yaratır. Bunu MB kendi sitesinde de söylüyor:

“Devletin gerek yurtiçi gerekse de yurtdışı tahsilat ve ödemeleri ve bütün Hazine işlemlerini ve her türlü para nakil ve havale işlemlerini gerçekleştirir.”

Bankaların Hazine’de hesabı yok ama bankaların da bankası olan MB’da hesabı vardır. Merkez Bankası, bankanın MB’daki ‘banka mevduatı’ hesabına para yazar (rezerv para aktarır), banka da bunun karşılığında paranın aktarılacağı kişinin veya firmanın mevduat hesabına para yazar. Eski Fed Başkanı Bernanke’nin deyimiyle sadece bir bilgisayar tuşu ile yoktan para yaratılır, vergi ile ödenmez. (“Ama ABD Doları uluslararası rezev para, o istediği kadar basabilir” diye itiraz ettiklerini sananlar artık şu basit gerçekleri kavrayıp sussunlar: i) Uluslararası rezerv para olması, sadece ithalat ödemelerini kendi para birimleriyle yapmasından kaynaklı kur riskine maruz olmama avantajı sağlar. ii) Para yoktan yaratılır derken, kimse sonsuz para basılsın demiyor, ki zaten bu imkansız ve para miktarının kısıtı paraya olan taleptir, sonsuz talep de yoktur. iii) “ABD para basıp enflasyonu dışarı ihraç ediyor” demeden önce bir zahmet, döviz kurunu ve enflasyonu düşürmek için ABD’nin bastığı Dolar’ın size gelmesi için çırpındığınızı hatırlayın.)

Vergi ödendiğinde, vergi yükümlülüğü ortadan kalktığından bir yükümlülük, bir borç sözleşmesi olan para da yok olur: Vergi ödeyen firmanın veya kişinin bankasındaki mevduat hesabından ilgili meblağ silinir, bankanın da MB’daki mevduat hesabından aynı miktarda rezerv para silinir. (Bankaya kredi borcunuzu ödediğinizde de para yok olur, çünkü kredi alırken para olarak yarattığınız borç sözleşmesi sonlanmıştır.).

O nedenle ‘Vergilerimiz nerede?” sorusu, anlamlı bir soru değildir. Vergi olarak ödediğiniz para, yok olmuştur.

Dolayısıyla kamu borcunun, kamu harcaması vergi gelirlerinin üzerine çıktığında ortaya çıkan bütçe açığını finanse etmek ile de bir ilgisi yoktur. Dünyanın hiçbir ülkesinde kamu borcu ile bütçe açığı denk değildir ve hatta Almanya'nın bütçe fazlası verdiği 2013-2019 yılları arasında yaptığı kamu borcunun GSYİH’ya oranı, bütçe açığı verdiği 2020 sonrasına nazaran daha yüksektir.

Kamu borcunun tek amacı, tahvil faizlerini kontrol etmektir: Daha fazla kısa vadeli borç ihraç edildiğinde kısa vadeli bonoların faizleri artar (bonoların fiyatları düşeceğinden faizleri artacaktır), daha fazla uzun vadeli tahvil ihraç ettiğinde de uzun vadeli tahvillerin faizi artacaktır. Faizleri indirmek isterlerse de MB tahvilleri satın alarak tahvillerin fiyatını artırır.

Vergi toplanmasının amacı da, para birimini ulusun ortak para birimi olarak kabul ettirmek, devletin sınıfsal tercihi yönünde yeniden bölüşüm ve alkol, tütün, lüks gibi bazı tüketim davranışlarını yönlendirmektir.

Devletler borçlarını aslında ödemediklerinden, vadesi gelen tahvili yeni tahvil ihraç ederek ödediğinden (yani roll-over yaptıklarından), ödese bile vergi ile değil yoktan para yaratarak ödenecektir. Ayrıca, bugün ihraç edilmiş 30 yıllık tahvilinin ödemesini bugün çocuk olanlar ebevyenlerinden miras olarak aldıklarında edinecekler. Dolayısıyla kamu borcunun gelecek kuşaklara yük olduğu idddiası da yanlış.

Özetle, bir devlet kendi para birimi cinsinden borcunu ödeyemez ve ödemelerini yapamaz duruma gelemez. Hazine’nin MB’dan nakit avans çekmesinin ve MB'na doğrudan tahvil satmasının yasaklanması ise Meclis’ten ek bütçe çıkarmakla bypass edilmektedir. Bir anlamı yoktur bu yasakların.

Bir özel entite olarak, MB zararının da hiçbir makroekonomik etkisi yoktur. Bu konuda anaakımcı iktisatçılar, her konuda olduğu gibi yüzlerce defa ağız değiştirdiler.

Önce MB’nin zararını, karları gibi Hazine’ye aktaracağını iddia ettiler. Oysa MB zararını Hazine’ye aktarmaz, ‘ertelenmiş varlık’ (deferred asset) hesabına yazar ve sonraki yılların karından düşer.

Bu yalan tutmayınca, para basarak zararını karşılar demeye başladılar. Yıllardır zarar eden İsviçre ve 2 yıldır zarar eden Fed para basmadı zararını karşılamak için.

Bu uyduruk iddia da verilerle çürütülünce, MB kredibilitesinin düşeceğini iddia ettiler. Sanki 2 yıldır Fed’in ve 10 yıldır İsviçre MB’nin kredibilitesi düştü de para birimleri ve kendileri itibar kaybetti. 

MB baş ekonomistliği yapmış olanı da, Hazine’ye daha az kar aktarılacağından bütçe açığını artıracağını, artan bütçe açığının vergi artışlarına sebep olacağını iddia etti.

O da büyük yalan...

MB her halükarda yoktan para yaratarak Hazine’nin harcamalarını finanse etmeye devam edebilir ve yıllardır büyüyerek artan bütçe açığı artışına karşı vergiler artırılmadı ABD’de- aksine indirildi. Hiçbir finansman sorunu da yaşamadı. Son 10 yıldır MB defalarca zarar eden İsviçre’de de sadece pandemi yıllarında bütçe açığı verildi.

Anaakımcılar bu yalanları niye bilim diye pazarlıyorlar?

Aşağıda önerisini sunacağım yoksullaştırmayı bertaraf edecek benzer kamu yatırımı, kamu istihdamı, sosyal politikalar gibi politikalara karşı durup kemer sıkma politikalarını meşrulaştırmak için…

O nedenle biz heterodokslar ile karşı karşıya gelmeye cesaret edemiyorlar.

Gelelim devletin tüm kiracıların kiralarını üstlenmesinin imkanlarına…

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın duyurusuna göre, 2024 kentsel dönüşüm kira desteği, İstanbul için 5500 TL, diğer 4 büyük şehirde 4500 TL, diğer illerde 3750 TL kadar. Riskli binada oturanlara kira desteği en fazla 18 ay sürüyor. Bunlar oldukça acımasız rakamlar.


Türkiye nüfusunun yaklaşık %25’i kiracı. 2022’de bu oran %18.72 idi. Ev sahipliği oranı düşüp kiracı oranı artarken, ev bir ikamet ihtiyacı olmaktan bir spekülatif yatırım aracı olmaya daha çok evrildi. Kiracı oranı çoksa bir ülkede ve dolayısıyla satın alınan evin artacak olan kira gelirleriyle kendisini kısa sürede amorti edeceği beklentisiyle eve talep artar. Bu da ev fiyatlarını yukarı çeker, çünkü evin arzı kısa vadede esnek değildir, hemen yeniden üretilemez- inşaat en az 2 yıl sürer. Örneğin son 5 yılda ev fiyatları, ev sahipliği oranı yüksek olan Norveç'te %25, İsveç'te %22; ev sahipliği oranı düşük olan Türkiye'de %677 artmış.

Çok basit aslında: Herkes ev sahibiyse bir ülkede, kime seneye artan bir kirayla kiralayarak ya da daha yüksek fiyata satarak o satın aldığı evden kar etmeyi bekleyecek ki?

O halde kiracı oranını düşürdükçe, ev sahipliği oranını artırdıkça ev de fiyatı artan, artacağı beklenen bir spekülatif yatırım aracı olmaktan çıkar.

Evet, verili ekonomi ve hukuk düzeninde devlet tüm evlere el koyamaz.

Ama kiracıların kiralarını üstlenebilir ve bunun için yukarıda açıklandığı üzere bir finansman kısıtı da yok.

Kiracısı devlet olan kişi, kirasını artırabilir mi kafasına göre?

Bu ev sahiplerine ödenecek kira para arzını artırıp enflasyon yaratır mı?

Ev sahiplerinin büyük kısmının yeterince yüksek geliri olanlar olduğu düşünüldüğünde bu edindikleri parayı harcamaktan ziyade tasarruf edip finansal yatırımlara yönlendireceklerdir. Tıpkı ABD, Japonya ve AB’de 2008 sonrası yapılan Miktarsal Genişleme programı çerçevesindeki tahvil alım programlarında ve Türkiye’de KKM’de olduğu gibi.

Aslında ev sahipleri için artan bir gelir de yok. Kiracıdan aldıkları parayı devletten almış olacaklar. Dolayısıyla harcama kapasitesi artan, kiracılar olacak; ev sahipleri değil.

Ola ki kiracıların büyük kısmı harcadılar o ellerinde kalan parayı. Bu düzenli olarak edinilecek gelirden kaynaklı harcama sürekli olmayacak, belli bir refah seviyesine ulaşıldıktan sonra tasarruf edilecek ve daha önemlisi harcansa da talep, stoklanamadıkları ve hemen yeniden üretilemediği için talebi arttığında üretiminden ziyade fiyatı artan gıda gibi dayanıksız mallara değil,  yeniden üretilebilen, stoklanabilen ve sermaye-yoğun teknikle üretilebilen olduğu için talep artışı fiyat artışından ziyade üretim artışıyla karşılanan dayanıklı mallara yönlenecektir. Bu üretim artışı da istihdamı artıracaktır.

Türkiye için risk, ithalatın artmasıdır. İthalat artışının dövize talebi ve bu sayede döviz kurunu artırarak enflasyonu nüksettirmesi de, Türkiye’nin döviz bulmakta sıkıntı yaşamasıyla ve 2022 kışında Ukrayna Savaşı’ndan ötürü artan enerji ödemelerinde olduğu gibi ani ve acil bir ödeme ihtiyacı durumunda mümkündür. Artan ithalat hem yerli üreticilerin fiyat artırma imkanlarını baskılayarak hem de vergi gelirleri büyük oranda ithalata bağlandığından ithalatın azalması durumunda nükseden bütçe açığını düşürerek, yapay ‘denk bütçe’ hedefi çerçevesinde yapılan zamlara ihtiyacı bertaraf ederek enflasyonu baskılamıştır Türkiye’de. Daha önemlisi, kur üzerinde ithalat ve ihracat hacminden ziyade finansal yatırımların etkisi vardır. İthalat sorununu da yine kamu yatırımlarıyla çözmek mümkün.

Eğer ki bu kiracıların kiralarının devlet tarafından ödenmesiyle yaratılan para, ülkenin verili sermaye ve emek kapasitesinin üzerinde bir harcamaya ve dolayısıyla enflasyona sebep olursa da devlet tahvil ihraç ederek bu yaratılan fazla parayı geri emebilir. KKM’de yapıldığı üzere.

Yani ev sahiplerine verdiği para karşılığında onlara tahvil satabilir. Böylece kiraları tahvil ile finanse etmiş olur. (Bunun İngilizce’deki doğru karşılığı financing değil, funding idir, ama Türkçe’de bunu karşılayacak net bir ayrım yok bildiğim kadariyle.)

Bu kadar yüksek miktarda tahvil ihracının tahvil faizlerini artıracağına dönük itirazlara karşılık ise şu söylenebilir:

    1- E zaten sabah akşam yana yakıla faizler artsın diyenler siz anaakımcılarsınız?

   2- Gereğinden çok artarsa tahvil faizleri, MB politika faizlerini düşürür ve tahvil faizleri de bunu takiben düşer.

   3- Tahvil faizlerinin artışı bankalardaki mevduatları tahvile yönlendirirse, o çok istediğiniz mevduat faizi artışı da gerçekleşir çünkü bankalar bu kaçan mevduatları cezbetmek için daha yüksek faiz sunacaklardır. Bankalar bunu yapmazlarsa da, MB bankaların likidite ihtiyaçlarına tam eşlik ederek faizlerin seviyesini koruyabilir.

    4- Bankalar tarafından kira öder gibi ev sahibi olma imkanı sunan konut kredisi ile piyasaya salınan para niye enflasyon yaratmıyor da devlet bu imkanı sunduğunda enflasyon yaratsın?

ABD’de konut kredilerinin şişirdiği ev fiyatları kiralarda ve genel enflasyonda 1996-2008 arasında bir artışa sebep olmuş görünmüyor.



Çünkü aynı süreçte ev sahipliği oranı artarken, kiracı oranı düşüyordu ve bu da kiralık eve talebi aşağı çekiyordu. 2020’den sonra kiralardaki artış ise, kiracı oranındaki artışın yanısıra artan enflasyonun tetiklediği ‘gelir üzerindeki çatışma’ kaynaklı: Diğer masrafları ve evi satın aldıkları konut kredisinin faiz giderleri artan ev sahipleri, yaşam standartlarını korumak için kira gelirlerini artırma yoluna gittiler.


Özetle böyle bir politikanın önünde finansman kısıtı sorunu yoktur. Olası faiz ve enflasyon artışları da gerekli tasarımlarla bertaraf edilebilir. Olur da bu riskler çok yüksek bulunursa, Avrupa’daki birçok ülkede olduğu gibi, kira-gelir oranı belli bir oranın üzerinde olanlara bir ödeme yapılır ya da tüm kiracılara kira-gelir oranını belirlenen bir adil orana düşürecek kadar yardım yapılır. Yani istenildikten sonra çözüm çok. İktisat politikası, baştan aşağı bölüşüm tercihleri ile ilgilidir.

7 Nisan 2024 Pazar

 İktisatçılar ne işe yarar?    

Anaakımın Ekonomiye Giriş ders kitaplarının ilk bölümünde iktisat bilimini  “kıt kaynakları sonsuz ihtiyaçları (son dönemde ihtiyaç yerine arzu demeye başlayanlar oldu) karşılamak üzere optimum dağılımı araştıran bilim” diye tanımlıyorlar. Ama iki ünite sonra “marjinal faydanın azaldığını” söylüyorlar. Yani yediğimiz üçüncü elmanın faydası, ikinci elmaya göre daha düşük. Dördüncününkinin de üçüncüye göre daha düşük ve bir noktada sıfıra yaklaşıyor. Eğer öyleyse, ki öyle, o zaman ihtiyaçlar (arzular) pek de sonsuz değil? Marjinal fayda artan ya da sabit eğilimli olsaydı o zaman sonsuz yiyebilirdik, ihtiyaçlar da sonsuz olabilirdi?

Anaakım iktisadın daha en başı böyle çelişkilerle dolu.

Peki tükettiğimiz doğal kaynaklar bakımından gelecekten 50 yıl borçlu olduğumuzu ve içinde olduğumuz küresel ısınmayı düşününce iktisat bilimi, bu varoluşsal görevini yerine getirmiş diyebilir miyiz? Kıt kaynakların optimum dağılımını sağlamayı becerebilmiş mi?

Tamam, beceremediler.. Eyvallah..

Tüm meslekler her zaman başarılı olmak zorunda değil.

Peki buna dair anaakım iktisatçılarda bir sorgulama, üzerine düşünme var mı?

Yok…

Bu yöndeki eleştiri ve soruları ciddiye alıyorlar mı?

Hayır, ignore edip kulaklarının üzerine yatıyorlar.

Sosyologlar moderniteyi, bireyselleşmeyi, kendi üzerine düşünmek, kendine dışardan bakabilmek olarak tanımlarlar. (Çocuğun aynada kendisinin annesinden ayrı olduğunu idrak etmesiyle başlar o pşisik süreç.)

O zaman biz kendilerini ehil, liyakatlı, çağdaş, modern diye pazarlayan bu iktisatçılara, yanılgılarıyla yüzleşmeyip vaat ettiklerini yerine getirememeleri üzerine düşünmemeleri durumunda hala ‘modern’ ve ‘birey’ diyebilir miyiz?

Kravat takıp şarap içtiklerine göre modern olmalılar. Kemalizm öyle öğretti çünkü onlara…

***

Peki iktisat bilimi aslında ne yapar?

Üretim, tüketim, yatırım, tasarruf, işe alma, işten çıkarma, borçlanma, fiyat belirleme gibi kararları anlamaya çalışır, iktisat bilimi. (Parantez içinde şunu vurgulamalı: İktisadi fenomenler arasındaki ilişkilerden bahsedilirken unutulan bir husus var. Örneğin, işsizlik ile enflasyon, gelir ile tasarruf arasındaki ilişki araştırılır ve tartışılırken, hava sıcaklığı ile yağmur yağması arasındaki gibi mekanik bir ilişki sözkonusu değildir. İşsizlik yüksek/düşük iken firmaların fiyatlama kararlarına bakılıyor. O nedenle, anaakım iktisatçılar, iktisat bilmediklerini örtmek için istedikleri kadar aşırı-matematik kullansınlar ve fizik bilimine öykünsünler, bu determinizm çabaları her seferinde çuvallayan analizlerine ve yanılan tahminlerine çarparak iktisadın bir sosyal bilim olduğunu onlara hatırlatacaktır.)

Ekonomi diyince akıllara ilk ne gelir peki gündelik hayatta?

Haliyle, para…

Bütün bu kararlar ‘para’ üzerinden verilir: Ne kadar kazanacaksındır?

Başka bir ifadeyle, para, bu iktisadi kararlara içkindir. Bir ‘borç ekonomisi’ olan kapitalizminde paranın, takas işlemlerini kolaylaştırmasından daha önemli ve belirleyici olan fonksiyonu, ‘değer saklama aracı’ olmasıdır: Kapitalist, üretip sattığı malı biriktirmeye değil, o satıştan elde ettiği karın parasal olarak biriktirilmesine odaklıdır çünkü para en likit varlıktır. En acil anda ihtiyaç duyulan başka bir mala hemen çevrilebilir, stoklanması, biriktirmesi de zor ve masraflı değildir.

Burada paranın likitliğinin paraya olan talebi yaratırkenki kritik husus, geleceğin belirsizliğidir. Ve karar vermek de, geleceğin belirsizliği altında gerçekleştirilen bir eylemdir. Gelecek belirli ve biliniyor olsaydı, o yapılan eylem ‘karar vermek’ olmayacaktı.

Şimdi anaakım iktisat anlayışının neden hep çuvalladığını berraklaştırabiliriz:

Yoksulluk dayatan anaakım iktisat çuvallıyor çünkü tüm analizini üzerine kurduğu en temel varsayımları yanlış:

1-         Geleceği bilinebilir sanıyor. Tüm ekonometri modelleri, geleceğin belli bir hata payı çerçevesinde bilinebildiğine ve riskin ölçülebildiğine dayanır.

2-         Para arzını ekonomik aktivitelere dışsal (nötr) sanıyor ve MB tarafından dışsal belirlendiğini, kontrol edilebildiğini sanıyor. Dolayısıyla paranın paraya olan (üretim, yatırım, spekülasyon ve tasarruf saikleriyle) talep tarafından yoktan yaratıldığını idrak edemiyor. Para özünde bir borç sözleşmesidir. Hiçbir sözleşme karşılıksız olmayacağı gibi, karşılıksız para basmak gibi bir mefhum da yoktur. Borç sözleşmesi imzalandığında yeni para yaratılır, borç geri ödendiğinde o sözleşme ile beraber o para da yok olur.

3-         Para arzının içsel olduğu idrak edilemediğinden ve kapitalizm bir takas ekonomisi (barter economy) görüldüğünden, büyüme ve yatırımı talep değil arz güdümlü, enflasyonu da arz değil talep güdümlü sanıyor.

4-         Para arzının içsel olduğu, yani paranın yoktan yaratıldığı idrak edilemediğinden faizlerin de kredi talebi- mevduat arzı tarafından içsel belirlendiği sanılıp, MB tarafından dışsal belirlendiği kavranamıyor. (Teorileriyle tutarlı olarak MB’dan faizi artırmalarını değil, para arzını kısmalarını talep etmeleri gerekiyor.)

5-         Paranın yoktan yaratıldığı idrak edilemediğinden kamu harcamalarının Hazine’nin bankası olan MB tarafından yoktan para yaratılarak yapıldığını idrak edemeyip, vergi ve kamu borcuyla finanse edildiği sanılıyor ve buna dayanarak yoksullaştırıcı kemer sıkma politikaları öneriliyor. Oysa dünyanın hiçbir yerinde bütçe açığı ile kamu borcu birbirine denk değil. Kamu borcunun hedefi, tahvil faizlerini etkilemektir. Kamu harcamasından daha çok vergi toplandığında para arzının azalmasına bakıp vergi ödendiğinde, yani vergi yükümlülüğü ortadan kalktığında, paranın yok olduğu da idrak edilemiyor. (On yıllarca Hazine’de ve MB’da üst düzey görevlerde çalışıp hala MB’nin zararını Hazine’ye aktardığını ya da para basarak karşıladığını sanan ‘duayen’ iktisatçılar var.)

Kraliçe II. Elizabeth, 2008 finansal krizi sonrası Kraliyet Akademisi’ndeki önde gelen ‘duayen’ iktisatçılara bir mektup yazıp krizi neden öngöremediklerini sordu. Toplanıp tartışıp aylar sonra verdikleri cevap tam komedi idi: “Riskleri ölçemediğimiz için öngöremedik.”

Zaten öngöremediğimize risk diyor olabilir miyiz? Tam totoloji idi yaptıkları yani ve hala geleceğin bilinemez olduğunu kavrayamamışlardı.

Dönemin Fed Başkanı Bernanke de krizden hemen önce bir kriz öngörmediklerini söylüyordu. (Selva Demiralp de hala çok detaylı binlerce veriyle ve sofistike modellerle çalıştığı için Fed’i eleştirme hakkını kendinde görmediğini söylüyor.)

Oysa gelirden daha hızlı artan aşırı borçlanmanın ve buna dayanarak oluşan varlık balonların bir krize sürüklediğini söyleyen, sesleri duyulmamış heterodoks iktisatçılar vardı.

Şimdi anaakım iktisadın ücretlerin emeğin marjinal verimliliğine göre belirlendiği şeklindeki argümanı üzerinden soralım:

Ücretler, emeğin marjinal verimliliğine göre belirleniyorsa, sürekli yanılan ve kıt kaynakları optimum dağıtmak şeklindeki temel vaatlerini yerine getirememiş anaakım iktisatçıların topluma, hayata kattıkları ‘marjinal verimlilik’ kaçtır? Aldıkları maaşların topluma marjinal verimliliklerine denk olduğuna cidden inanıyorlar mı?

Cevap açık değil mi aslında?

Yalan ve sürekli yanılan teorileriyle işçileri kendi çıkarlarına aykırı politikalara, kemer sıkmaya, yoksulluğa bilimsellik kılıfı altında ikna ederek tekelci finans sermayesinin karlarına yaptıkları katkılarına göre ücretlendiriliyorlar aslında.

Yok öyle değilse, yanıldıkları konuda haklı çıktıklarını iddia edecek bir performans sergilemek yerine entelektüel ahlakın gereğini yerine getirip yanılgılarıyla yüzleşme ve tartışma davetlerine cevap verirler…

12 Mart 2024 Salı

Faiz artışlarına rağmen kur ve enflasyon neden düşmedi? Yeni açıklama: Portföy etkisi

Seçimden önce Nisan 2023’te artıgerçek için kaleme aldığım “Seçimden sonra Türkiye ekonomisi” başlıklı yazımda Fed faiz artırırken faiz artırarak Türkiye'ye finansal yabancı sermayenin çekilemeyeceğini yazmıştım. Öncesinde ve sonrasında da sıkça, ülkenin kur-faiz sarmalına sokulacağını ifade ettim.

Faiz Haziran 2023‘te artırılmaya başlandığında Dolar-TL kuru 22 düzeyindeydi. Bugün faiz 45’e getirildiği halde kur 32 düzeyinde. Hem paranın içselliği meselesini anlamadıkları için yanlış anlayıp karşı çıktıkları KKM’den çıkıldığı için hem de TCMB döviz rezervlerini restore etmek için piyasadan döviz topladığı için ve yabancı sermaye de beklediklerinin aksine gelmediği için hem kur hem faiz yükseldi.

Bunu sadece bir beceriksizlik olarak okumak mümkün mü?

Sanmam…

1980 sonrası neoliberal dönemin iktisat politikası, özellikle de merkez bankacılığı, tekelleşmeyi ve finanşallasmayı beslemeyi hedefliyor. Bunu daha önce yazdım. Özetle: Faizi artırırken bilançosu kırılgan küçük-orta ölçekli firmaları iflasa sürükleyerek ve faizi düşürürken de varlık balonları yoluyla şirket satın almalarını ve şirket evliliklerini tetiklemekle tekelleşme artırılıyor. Faiz değişiklikleri sayesinde finansal spekülasyonlara meydan vererek de finansallaşma besleniyor. Ayrıca hem kuru hem faizi artırarak Türk lirasını ve Türk tahvillerinin fiyatlarını dip yaptırmak suretiyle küresel finans sermasine çifte kar maksimizasyonu imkanı sağlamak amaçlanıyor.

Bu faiz artışlarına rağmen kurun düşmemesi durumu sadece Türkiye için değil, Arjantin ve Güney Afrika için de geçerli.


Şimdi bu kadar sert faiz artışlarına rağmen neden kurun düşmediğine yeni bir açıklama getirmek istiyorum.

Uluslararası finansal şirketlerin portföylerinde çok daha büyük miktarda, trilyon dolar düzeyinde ABD tahvili var. Zira ABD Hazinesi de faizleri kontrol etmek için yüksek miktarda tahvil ihraç ediyor: Kamu borcu, GSMH’nin %130’u kadar. Türk devletinin tahvilleri uluslarası finansal şirketlerin portföylerinde bu kadar yüksek bir paya sahip değil ve piyasada ABD tahvili kadar Türk tahvili de yok zaten.

Hal bu iken, Fed‘in politika faizini %1 kadar arttıracağı beklendiğinde, böyle bir beklenti yaratıldığında, 100 milyon Dolar kadar ABD tahvili alan yatırımcı, 1 milyon Dolar getiri elde eder.

TCMB politika faizini %5’ten %55’e, %50 kadar, yükselteceği sinyali verdiğinde portföyüne 100 bin TL kadar Türk tahvili alan yatırımcı ise 50 bin TL kazanacak.

100 milyon Dolar nerede, 50 bin TL nerede?

Yani kar olarak yüzdelik oran değil, miktar belirleyici…

O nedenle yabancı yatırımcı, Fed faiz indirmeye başladığında gelişmekte olan ülkelere akar ancak. Çünkü düşük faiz hem spekülatif borçlanmayı (=var olan finansal varlıklardaki pozisyonları finanse etmek üzere borçlanmak) tetikleyecektir hem de faiz indirildiğinde fiyatı artacak olan elindeki ABD tahvillerini satarak karını realize edecektir.

Bunları düşünmeden, bilmeden “faiz artışı lazım illa, faiz artışı” diyip duruyorlar. Üstelik en acil ve en etkili çözüm olarak sunuyorlar.

Sonra dedikleri olmayınca ve kur ve enflasyon düşmeyip artınca da, „faiz kademeli artırıldığı için kur düşmedi” (8 ayda %8’den %45’e yükseltildiği halde bunu diyebildiler), „yapısal reform yapılmadığı için kur düşmedi“ (sanki aslında emek piyasasının güvencesizleştirilmesi olan ve etkileri 5-10 yıl sonra görülecek olan yapısal reformlar faiz artışından önce yapılsaydı bu sefer de „geç kalınıyor faiz artışı için“ demeyeceklermiş gibi) şeklinde bahaneler uydurdular.

Bir diğer bahaneleri, reel mevduat faizleri pozitif olmadığı için enflasyonun düşmediği. Sanki “faiz artışları sayesinde enflasyonu düşürdüler” dedikleri ülkelerde reel mevduat faizleri pozitif idi ve o ülkelerde tasarruflar artmış gibi. Sanki tek tasarruf aracı mevduatmış, borsa yokmuş gibi. Sanki tasarruf edebilen üst gelir grubunun tasarruf kararlarında reel faizin bir rolü varmış gibi, utanmadan bunu yazabildiler.

Bahane uydurmaktaki performanları, hayranlık uyandırıcı. Faiz artışları ve enflasyonun temel belirleyicisi dedikleri ve liyakatlı MB kadroları tarafından yönetilir dedikleri enflasyon beklentileri enflasyonu düşüremeyince, bu sefer de bizzat faiz artışının sebep olduğu bütçe açığındaki artışı enflasyonun artışına sebep olarak gösterdiler ve “parasal sıkılaşma yetmez, mali sıkılaşma da gerekli” demeye başladılar.

Hem 2023 Ocak ayından 2024 Ocak ayına devletin faiz giderleri %467 artmış, giderlerdeki payı da %6'dan %15'e çıkmış olduğu halde ve faiz artışları hem ekonomik aktiviteyi daralttığı için hem de Türk devletinin vergi gelirinin büyük bir kaynağı olan ithalattan sağlanan vergileri düşürdüğü için bütçe açığı artmış olmasına rağmen; ve sanki aşırı bir kamu harcaması artışı varmış gibi, ve bütçe açığı ile yaratılan para, toplam para arzının hepi topu %2’si kadar değilmiş gibi bu önermeleri savunabildiler. Yoksulluğun artışını eleştirirken enflasyonu aşırı talebe bağlamaktaki abesliği görmeyecek kadar objektifler, bilimseller.

Biz heterodokslara isim vermeye cesaret edemeden yönelttikleri sorularında „kuru ve enflasyonu düşürmek için faiz artışı dışındaki acil hemen çözümünüz nedir?“ derken faizin etkisinin hemen görüleceğini söyleyip, yanıldıklarında ise "gecikme etkisi“ bahanesine sığınıyorlar. Fed faiz indirdikten sonra uluslarası finansal sermaye Türkiye dahil gelişmekte olan ülkelere ‚çifte kar‘ yapmak üzere akmaya başlayınca bunu faiz artışının başarısı diye sunmaktan da geri durmayacaklar. Meşrepleri bu çünkü..

 

7 Mart 2024 Perşembe

İnci Taneleri dizisi üzerine

Alanım olmasa da, biraz dikkatli bir izleyici olmamdan, biraz da sosyolojiden az da olsa anlıyor olmamdan cesaret alarak İnci Taneleri dizisi üzerine birkaç mütevazı laf etmek istiyorum. Sanat eleştirisine hakim olanların sert itirazlarını da davet ederek tabi…

“Bir dizi niye bu kadar tutuldu?”, “Seyirci dizide neye bağlandı bu kadar?” diye merak edip 7 bölümünü izledim. Tayyip Erdoğan’ın da farkında olup kurnazca kullandığı Türkiye toplumunun temel karın ağrısı olan Doğu-Batı (modern-geleneksel) gerilimini ya da bu gerilimi aşıp uzlaştırmayı işleyen diziler tutar genelde Türkiye’de: Asmalı Konak, Çocuklar Duymasın.

İnci Taneleri dizisinde bu gerilim yok. Çok gündem olan Dilber’in dansı da dizinin tutulmasını açıklayıcı değil elbette. Peki o zaman neye tutuldu Türkiye seyircisi?

Belki aşağıda kendimce yaptığım analiz pek de açıklayıcı değildir, alakasızdır. İnsanlar sadece dizi izlemek ve birşeylerin devamını merak etmek istiyorlar? Bilemiyorum…

Önce dizi ile ilgili birkaç eleştirel notumu paylaşayım çünkü oradan bağlayacağım asıl soruya:

1-         Cihan’ın Azem’in oğlu olduğu anlaşılmadan önceki bölümlerdeki sahneleri dizideki olay örgüsünden çok ayrık akıyor. Dizi içinde ayrı bir ada olarak bağlamsız, alakasız konumlanmış sanki? (Biraz dikkatliyseniz, “Azem’in aradığı oğlu olması gerekir bunun” diyorsunuz.) Azem’in özel ders verdiği evdeki çalışan hizmetli kızın abisi, Cihan’ın çetesinin cezaevindeki lideri. Ama birbirinden habersiz, entegre edilmemiş, sonradan “aaa öyle miymiş, ne büyük tesadüf” dedirtecek bağlantılar bunlar. Bazı filmlerde geçmişe sekmeli ve sembolik gizli göndermeler iyi yerleştirilebiliyor. Lübnan iç savaşını çok sarsıcı biçimde anlatan İçimdeki Yangın filmini ya da Gizli Yüz filmini bu konuda çok başarılı bulurum. Bu dizide böyle bir durum yok.

2-         Cihan babasından ortaokulda ayrılıyor. Yedinci bölümde buluştuğu kadın arkadaşına hayat hikayesini anlatırken o sırada 14 yasında olduğunu söylüyor. Ama hem Azem çocuklarının izini bulmasını istediği eski öğrencisi olan polis müdüründen Cihan’ın resmini aldığında hem de Cihan babasını gördüğünde sanki Cihan bebekken, 3-4 yasındayken ayrılmışlar gibi davranıyorlar. 14 yasında bir genç delikanlının yüzü oturmuştur, çok değişmemiştir ve babasını 10 yıl sonra hatırlamakta zorlanmaz.

3-         Azem dışındakilerin de bazı diyalogları Yılmaz Erdoğan’ın şiirlerine bulanmış durumda. Eğreti duruyor o nedenle bazı cümlelerin akışları (kuruluş biçimleri) ve tonlamaları.

4-         Otoriterlik-özgürlükçülük ikileminde boğuşuyor bana kalırsa Azem: 1960larda doğanların çoğunda gözlemliyorum bunu. Sosyalleştikleri 1980lerin baskıcı ortamının tortusu olabilir? (1970lerde doğanlarda ise genelde duygusallık-rasyonellik gerilimi görüyorum. Liberalizasyon ve arabeskin beraber gittiği, kentlileşme sancılarının galebe çaldığı 1990larda sosyalleştiklerinden olabilir?) İzzet’e, Dilber’e, Zerre’ye ve yakın arkadaşı Kasım’a karşı çok kibirli, tepeden bakıyor Azem. Aynı zamanda Piraye’nin abisine, ailesine bir ‘sınıf kini’ ile çatıyor. Bunu yaparken burjuvazinin, zenginlerin dünyasına dair algıyı tek yönlü ve abartılı ele alıyor. Verdiği mesaj şu temel olarak: Çok zenginler ama mutsuzlar ve boş, tatsız, yalnız, gergin bir hayatları var. Yedinci bölümde Azem, “bu büyük villalar falan iyi güzel de, tam ev değiller sanki? Ev ve işyeri arasında birşeyler” diyor.

İşte dizinin bana kalırsa Türkiye seyircisini kendine bağladığı ilk ve ikincisine nazaran daha az etkili olan nokta burası: Zenginlerin mutsuzluğunu görmenin zengin olmayanlara verdiği haz.

Azem’in Piraye’nin abisine kroseleri de bu duyguyu okşuyor. “Tamam biz fakiriz ama küçük evlerimizde, mahallelerimizde doğalız, delikanlıyız ve mutluyuz” hissi rahatlatıyor sanki izleyiciyi?

İzleyiciyi bana kalırsa en çok bağlayan nokta ise izleyicinin, olmak istemedikleri yerde olmak zorunda kalmış, yapmak istemedikleri evlilikleri ve işleri yapmak zorunda bırakılmış Türkiye- ama daha geniş anlamda Ortadoğu- insanının içinde kalmış uhdeleri dizinin gövdesinde görmesi: “Başka bir hayat mümkündü ama olmadı. Bütün bunları ben tercih etmedim” duygusunun Azem’i ve Dilber’i ve etraflarındaki yan karakterleri sarması. Altıncı bölümde, sevgili olup olmadıkları manasında “Biz neyiz?” diye soran Dilber’e Azem, “Birşeylerin kurbanıyız ama neyin kurbanıyız, bilmiyorum” diyor. Yine Türkiye ve Ortadoğu insanının sevdiği ve sarıldığı iki olgu devreye giriyor: Felek ve kader.

Özetle, Yılmaz Erdoğan aslında 2020leri kritik bir yerden yakalıyor:

1990lara kadar kenar mahalleye ve işçi sınıfına ait olan arabesk müzik ve futbol, nasıl bugün beyaz yakalı plaza çalışanı beyaz Türklerin eline geçirilip püritenleştiriliyorsa, Yılmaz Erdoğan da felek ve kader üzerine bina edilmiş arabeski modernleştirip püritenleştiriyor dizide. Yani dizinin tutulması, yine bir gerilime dayanıyor: Alkolsüz bira, kafeinsiz kahve gibi zararsız, estetize edilmiş arabesk…

Sırasıyla oyunculuklarını en çok beğendiklerim:

1-         Ayça- Ülkü Hilal Çiftçi

2-         Zahir- Mustafa Yıldıran

3-         Zerre- Orkuncan İzan

4-         Dilber- Hazar Ergüçlü

5-         Necmi- Onur Akbay

6-         Kamuran- Deniz Erdoğan

22 Aralık 2023 Cuma

Enflasyon hedeflemesi aslında ne işe yarıyor? Finansallaşmaya ve tekelleşmeye yarıyor

Resmi olarak 1990 yılında Yeni Zelanda Merkez Bankası'nın başladığı enflasyon hedeflemesini, aslında 1970lerin sonunda Fed başkanı Paul Volcker’in o dönem çok yüksek artan enflasyona karşı sert ve agresif faiz artışlarıyla karşılık verdiği politikalarına kadar götürmek mümkün. Yeni Zelanda'dan sonra Kanada, İngiltere ve ABD merkez bankalarının ardından enflasyon hedeflemesi birçok ülkede uygulanan bir politikaya döndü. Türkiye ise 2001 krizi sonrası uygulanan reformlar çerçevesinde enflasyon hedeflemesini resmi olarak uygulamaya başladı.

İlginç olan, dünyada hiçbir merkez bankasının ve bu uygulamayı savunan hiçbir anaakım iktisatçının hedef seçilen enflasyon oranının neden hedef seçildiğini açıklayan ampirik bir bilimsel çalışması yok. Sevgili arkadaşım Prof. Louis-Philippe Rochon, yukarıda saydığım önde gelen merkez bankalarının arşivlerini karıştırıp neden %2’nin hedef seçildiğini temellendiren bir ampirik çalışma aradı ama bulamadı. Ben de bunun üzerine twitter'da eski Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası başkanlığı, başkan yardımcılığı, baş ekonomistliği, Para Politikası Kurulu üyeliği yapmış önde gelen iktisatçıları etiketleyip “neden %5’in hedef seçildiğini açıklayan bir çalışmaları var mı?” diye sorduğumda, herhangi bir cevap alamadım. İlginç değil mi? Bir hedef enflasyon oranı seçiyorsunuz, bunu tüm dünyaya dayatıyorsunuz ama o hedef oranı neden seçtiğinizi temellendiren bir çalışmanız yok.

Peki bu enflasyon hedeflemesi hangi teorik çerçeveye dayanıyor, aslında neyi hedefliyor ve başarılı oluyor mu?

Merkez bankalarının enflasyon hedeflemelelerinin teorik dayanağı, enflasyonun temel olarak talep kaynaklı olduğu iddiasıdır. Talep kaynaklı enflasyonu indirmenin yolu da elbette işsizliği artırarak, maaşları baskılayarak talebi düşürmektir.

Faizi, tasarruf arzı ile kredi talebinin kesiştiği yerde belirlendiğini sandıkları doğal faiz oranının üzerine; işsizliği de emek talebi ile emek arzının kesiştiği yerde belirlendiğini sandıkları doğal işsizlik oranının üzerine çıkarmak üzerine kurulu enflasyon hedeflemesi. Ne var ki, ne doğal faiz oranı, ne de doğal işsizlik oranı diye bir mefhum var. (Bu konuyu daha önce bu yazımda irdelemiştim.) Dahası, enflasyon temel olarak talep değil, arz kaynaklıdır. Talebin sebep olabileceği enflasyon ise önemsenmeyecek kadar düşük bir enflasyon düzeyidir, zira talebin asıl kaynağı olan ücretlerin artışı üretim ve verimlilik artışını tetiklediği ölçüde enflasyonu baskılar. 1979-2019 arası ABD'de enflasyon çok düşükken emek maliyetlerinin enflasona katkısı %62 kadar. Ama 2020 sonrası yüksek olan enflasyona katkısıysa 8%.



Eğer tedarik sorunları yoksa, ve söz konusu ürünler stoklanabilen ve hemen yeniden üretilebilen ürünlerse, atıl kapasite varsa, arz talebi takip eder. Talep artışına, fiyat artışından ziyade üretim artışı ile karşılık verilir- tabii piyasa yeterince rekabetçi ise. Fakat arz kısıtı ve tedarik sorunları varsa, arz talebi takip edemez. Pandemi sonrası enflasyonun temel sebebi bu idi. Anaakımcılar talep ile enflasyonun düzeyine bakıp "aha, talep enflasyonun üzerinde, o zaman talep baskılanmalı" gibi basit ve ezberci bir yaklaşıma girdiler. Oysa talebin enflasyonun üzerinde olması, talebin artmış olmasından değil, arzın düşmüş ve artırılamıyor olmasından kaynaklı idi.

Böyle bir enflasyonun çaresi de, talebi düşürmek değil arzı artırmak, tedarik sorunlarını çözmek idi. Nitekim, 2022 Ekim'inden sonra tüm dünyada düşen enflasyon, faiz artışları sayesinde değil, tedarik sorunlarının hafiflemesiyle düştü (Bkz. Grafik 1). Zira faiz artışlarıyla ne işsizlik arttı (aksine enflasyon düşerken işsizlik de düştü), ne de kredi talebi düştü (aksine enflasyon nedeniyle arttı, bkz. Grafik 2), ne tasarruflar arttı- hatta düşmüş, ne de tüketim harcamaları düştü (bkz Grafik 3). Bu durumda, düşen enflasyonu faiz artışlarına ve merkez bankalarının başarısına atfetmek, entelektüel açıdan tutarsızlık örneğidir.

 

Grafik 1: Küresel tedarik baskı endeksi

Grafik 2: Özel sektöre verilen kredi



Grafik 3: Bireysel tasarruf oran
ı ve tüketim harcamaları

Öte yandan, alt ve üst gelir gruplarının tüketim harcamaları ve tasarrufları, (reel) faize duyarlı değildir; tasarruf temel olarak gelir düzeyinin bir fonksiyonudur. O nedenle, enflasyonun düşmemesini negatif reel faize bağlamanın hiçbir temeli yoktur. Zaten Ekim 2022’de dünyada enflasyon düşmeye başlarken birçok ülkede reel faizler negatif idi, Haziran 2023’te pozitife döndü. ABD'de mevduat faizleri %0.5'nin üzerine çıkmadı, reel mevduat faizleri hep negatif idi. Enflasyonun düştüğü Japonya’da nominal faizler hep negatif idi. Üst gelir grubu, en az enflasyon kadar artan cari geliri içinden tüketim harcamasını yapar, tasarrufları içinden değil. Alt gelir grubu ise tasarruf edebilecek kadar geliri yoktur ve tüketim harcamasının büyük kısmını gıda, barınma, elektrik-su-doğalgaz gibi enflasyonist olan temel ihtiyaçları teşkil eder. İleride beyaz eşya, mobilya gibi dayanıklı mal satın alabilmek için tasarruf eden orta-sınıf ise eridi. Daha önemlisi, gelir düzeyi arttıkça talep gıda gibi dayanıksız ve stoklanamaz ürünlere değil, stoklanabildikleri için talep artışı üretim artışı ile karşılanan dayanıklı mallara akar. Talep düşüşünün enflasyonu düşürebilmesi için, talebi düştüğünde üretimi değil fiyatı düşürülen dayanıklı mallardaki fiyat düşüş oranının, gıda gibi dayanıksız mallardaki fiyat artış oranının üzerine çıkması lazım. Bu ise geçici ve nadir bir durumdur çünkü süreklileşen bir talep ve gelir düşüşü, yoksulluğu ve işsizliği yeterli düzeyde artırdıkça tüketim sepeti içinde gıdanın payını artıracağı gibi, dayanıklı mallarda birim maliyeti artıracak olan üretim daralmasını da tetikleyecektir.

Keza, örneğin ürününüzü 10$'a satın alan 10 kişi var. Hasılatınız, 100$. Müşterilerinizden ikisi işini kaybetti ve sadece 7$ ödeyebiliyorlar. Kalan 8 kişi 12$'a satın almaya hazır. Fiyatınızı 7$'a mı düşürürsünüz yoksa 12$'a mı yükseltirsiniz? Böyle talep esnekliğinin düşük olduğu ve tekelci piyasanın olduğu bir durumda, artan işsizlik, enflasyonu artırır.

Anaakımcılar para arzı ile enflasyon arasındaki ilişkinin yönünü karıştırdıkları gibi, neyin talep neyin arz yönlü olduğunu da karıştırıyorlar. Yatırım talep tarafından, fiyatlar arz faktörleri tarafından belirlenirken; yatırımın arz faktörleri, fiyatların da talep tarafından belirlendiğini sanıyorlar. Beklentiler yatırım kararlarını belirlerken, fiyatların beklentiler tarafından belirlendiğini sanıyorlar. Firmalar kaç mal satacaklarını bilemezlerken fiyatlarını da 'bilinemez' yapamazlar. Bizzat Fed’in kendi çalışması, beklentilerin fiyatlama kararları üzerinde etkili olmadığını gösteriyor. Fiyatların temel belirleyenleri; sektördeki rekabet düzeyi, ürünlere olan talebin fiyat esnekliği, birim maliyeti belirleyen üretim düzeyi ve aramalı, hammadde, enerji gibi girdilerin fiyatlarıdır. Beklentilerin fiyatlarını belirlediğini iddia etmek, ya da "fiyatlama davranışları bozuldu" demek, büyük firmaların birim maliyetlerinin üzerine koydukları yüksek kar-payı (markup) fiyatlamasını gizlemeye yarar. Dahası, bu beklenti anketine yanıt verenler, sadece dördü reel sektörden olmak üzere hepi topu 40 kişi. Bu 40 kişinin beklentilerinin piyasadaki tonlarca ürünün fiyatını belirlediğini iddia etmek, ne bilimsel ne de ahlaki ölçütlerle bağdaşır.

Enflasyon hedeflemesinin uygulandığı dönemde dünyada enflasyon düştü fakat öncelikle bu ucuz üretimin yığıldığı Çin ve çevresindeki ülkeler sayesinde oldu. Çin'de patlak veren pandemi ile bu küresel üretim zincirinin kırılması sonrasında enflasyonun nüksetmesi de bunun kanıtıdır. Diğer kanıtı ise, enflasyon hedeflemesi uygulamayan ülkelerde de enflasyonun düşmüş olmasıdır.

Yani hem 1990 sonrasında hem de pandemi sonrasında enflasyonun düşmesinde merkez bankaları rol çalıyorlar. Sıkça dillendirdikleri 'gecikme etkisi' sözü de bu gerçeği yamultan bir manipülasyondur çünkü fiyatlama kararı, yatırım kararı gibi uzun erimli bir karar değildir. Merkez bankalarının yönettiklerini söyledikleri enflasyon beklentilerinin değişimi 1-2 yıl almaz.

Peki, enflasyon hedeflemesi aslında enflasyonu yönetemiyorsa niye uygulanıyor?

Enflasyon hedeflemesi uygulandığından beri dünya ekonomisinde temel olarak ne olduysa, ona hizmet ediyor: Tekelleşme ve finansallaşma.

Bu mevzuyu ayrıntılı olarak bu yazımda tartışmıştım. Yeniden özetleyecek olursam: Hem artan tekelleşme, yarattığı maaş eşitsizliği ile finanşallaşmayı güdülemekte, hem de finansal yatırımcılar, o anaakım iktisatçılarca çok önem verilen ve övülen merkez bankalarının sözlü yönlendirmelerine (forward guidance) ve faiz kararlarına dair beklentilerine binaen finansal varlıklardaki pozisyonlarını güncelliyorlar, yani spekülasyon yapıyorlar. O PPK karar metinlerinde hedef kitle, öyle iddia edildiği gibi tüketim mallarının fiyatlarını belirleyen üretici firmalar değil, finansal sermayedir: Merkez bankaları “Faizi artıracağım, indireceğim, yavaş artıracağım” imalarıyla finansal sermayenin tahvil, hisse gibi finansal varlıkların gelecekteki fiyatlarına dair spekülasyonlarla finansal kar yapmaları hedefleniyor. Eğer faiz sabitlenseydi, ve enflasyonla mücadele çok daha etkili olan maliye politikasıyla yürütülseydi, finansal varlık fiyatları ve onlara dair spekülasyonlar da bu kadar çok oynamayacak, finansal kar imkanları daralacaktır.

Faizleri çok sert artırmak bilançosu kırılgan olan, borç-gelir oranı yüksek olan firmaları iflasa sürükleyerek piyasadaki yoğunlaşmayı (tekelleşmeyi) artırırken; faizleri çok düşük tutmak da gerekli regülasyonlar olmadığında ‘spekülatif borçlanma’ sayesinde artan hisse fiyat artışlarının  tetiklediği agresif ele geçirmeler (takeover) ve şirket birleşmeleri yoluyla tekelleşmeyi artırıyor.

Şimdi Mayıs 2023’teki seçimden sonra göreve gelen ortodoks (anaakım) kadro, hem ‘enflasyonu düşüreceğim’ adı altında 6 ay gibi kısa bir sürede faizleri 4 katına çıkardı hem de ‘rezerv biriktiriyorum’ adı altında kuru neredeyse 2 katına çıkardı. (İlginçtir ki, enflasyon ve enflasyonun en önemli belirleyicisi dedikleri beklentiler azalmadı, arttı.) Peki bu durum en çok kimin çıkarına? Tabii ki, gelmeleri için takla attıkları, Merkez Bankası Başkanı Hafize Gaye Erkan’a bir telefonla ulaşabilen yabancı finansal sermayeye ve finanstan da beslenen tekel konumundaki yerli büyük sermayeye. Faiz zirve yaptıkça tahvil ve hisse fiyatları dip yapacak. Kur yükseldikçe TL de ucuzlayacak. MB seneye faiz indirmeye başladığında tahvil fiyatları artmaya başlayacak. Yabancı çıkarken hem  fiyatı artmış tahvil fiyatından hem de kurdan (sattığında değerlenmiş olan TL’den) kar yapacak. Zaten o nedenle Haziran ayında Bank of America gelme şartı olarak kurun 25 TL’yi faizin de %40’i geçmesini şart koşmuştu. Şimdi bu koşullar sağlandığı için Türkiye hakkında olumlu rapor yazıyor ve son haftalarda gelmeye başladılar TCMB’nin faiz artırımında zirveye yaklaştığını ima etmesi üzerine. Mahfi Eğilmez gibi, bildikleri yanıldıklarına yetmeyen  anaakımcı duayenler de faiz artışlarının kuru düşüreceği iddialarındaki yanılgılarını yapısal reformlarla açıkladıklarını sanıyorlar. Biz ise en başından beri, küresel finans sermayesinin siz faiz artırdıkça size daha da faiz artıracaklarını, sizi kur-faiz sarmalına sokacaklarını yazıyorduk.

Özetle, iktisat teorileri ve iktisat politikaları, toplumdaki güç ve sınıf çatışmalarından azade değildir. Bunları kabullenmemiz gereken, nötr ve teknik mevzularmış gibi anlatan anaakım iktisatçılar, bu gerçeğin üzerini örtme işlevi görüyorlar ve o nedenle egemenlerin medyasında muteber, duayen olarak pazarlanıyorlar. Merkez Bankacılığı, nötr ve tüm toplumun çıkarlarını gözetiyorsa, neden Para Politikası Kurulları’nda bir tane bile sendika temsilcisi yok? Neden MB başkanları işveren örgütleriyle ve finans çevreleriyle görüşürlerken sendikalarla görüşmezler?

15 Aralık 2023 Cuma

 Anaakım iktisat Almanya’yı da mahvediyor: Bütçe krizi

Almanya gündemini takip ediyor musunuz?

Son aylarda Anayasa Mahkemesi’nin hükümetin bütçesini kilitleyen kararı ve bütçe krizi tartışılıyor. 2011’de Anayasa’ya koyulan Anayasa’nın 109’uncu maddesine göre, ‘borç freni’ gereği, hükümet en fazla GSYİH’nın yüzde 0.35’i kadar yeni borç yapabilir. Savaş, salgın, doğal afet gibi olağanüstü zamanlarda bu kısıt esnetilebiliyor.

Anamuhalefet Partisi CDU’nun lideri  Friedrich Merz; FDP, SPD ve Yeşiller’den müteşekkil olan hükümetin Covid-19 salgınıyla mücadeleye ayırdığı ama harcamadığı 60 milyar Euro kadar özel bütçenin, başta iklim değişikliğine karşı başka alanlarda kullanılmasının Anayasa’ya aykırı olduğu iddiası ile Anayasa Mahkemesi’ne başvurdu. Anayasa Mahkemesi başvuruyu doğru bulunca bütçe kilitlendi ve Maliye Bakanı Christian Lindner, bütçede gelecek yıl için hedeflenen tüm harcama taahhütlerinin geçici olarak dondurulduğunu duyurdu.

15 Aralık’ta Federal Meclis, borç freninin askıya alındığı 2023 ek bütçesini, borçlanma sınırını 44,8 milyar Euro aşarak onayladı. Askıya almanın temellendirmesi ise, Ukrayna’ya yönelik acil yardıma dayandırıldı. Fakat Ukrayna Savaşı sonrası artan enerji fiyatlarının son kullanıcılara, hanehalklarına yansıtılmasını düşürmek için şimdiye değin yapılan sübvansiyonların ve işsizlik maaşı vd. başka sosyal harcamaların azaltılması gündemde ve hükümetin neoliberal ortağı FDP tarafından da talep ediliyor.

Oysa FDP’li Maliye Bakanı Lindner, 30 Ağustos 2023’te kurumlar vergisini düşürmeyi önerdikten 6 gün sonra bütçe açığının artacağı temellendirmesiyle sosyal harcamaları kısmayı, kemer sıkmayı önerdi. Bu çelişkili tavır, neoliberal anaakımcıların zeka ve ahlak düzeylerine dair önemli bir örnek teşkil ediyor.

Anaakım bir iktisatçı olan Prof. Dr. Christian Kastrop’un fikir babalarından olduğu ‘borç freni’, kamu harcamasının, öncesinde toplanan vergi ve kamu borcu ile finanse edildiği varsayımına dayanıyor.

Ne borç frenini savunanlar ve akledenler, ne hükümet, ne de kamuoyunda bunu tartışanlar, şu soruları soruyorlar kendilerine:

1-      Madem kamu harcaması, vergi ve borçla finanse ediliyor, Almanya neden bütçe fazlası verdiği 2013-2019 yıllarında (Grafik 1) borçlandı (Grafik 3)? Üstelik, borçlanmanın GSYİH’ya oranı, bütçe açığı verdiği dönemlerdekine nazaran daha yüksekti.

2-     Tahvil faizleri neden bütçe açığının zirve yaptığı 2021’de artmadı da, Avrupa Merkez Bankası’nın 2022 ortasında politika faizini artırmasını bekledi? (Grafik 2) Nihayetinde bütçe açığı artınca faizlerin artması gerekiyordu teoriye göre?

3-             Almanya bütçe fazlası verirken bu yıllarda, aynı dönemde bütçe açığı veren Fransa ile tahvil faizleri ve kamu borcu, hemen hemen aynı düzeylerde idi ve aynı güzergahı izlediler. (Grafik 2) Neden?

4-       2019 yılı toplam vergi geliri 790 milyar olan Almanya, 2020’nin Mart ayında Corona ile mücadele için 750 milyar Euro tutarında bir destek paketini meclisten geçirdi. Bunun için diğer harcama kalemleri kısılmadı, öncesinde veya sonrasında vergiler artırılmadı, extradan önceki yıllara nazaran daha büyük bir borçlanmaya gidilmedi (Grafik 4). 2022 ortasına kadar enflasyon da, faizler de nüksetmedi (Grafik 2). Neden?

5-        Kamu borcunun gelecek nesillere, yükselen kamu borcunu ödemek için artacak olan vergiler nedeniyle  yük olduğunu söylüyorlar. Ama son 40 yılda kamu borcu artarken vergi oranları indirildi. Sadece Almanya'da da değil. (Grafik 5) Neden?

6-        Peki bugün ihraç edilen 30 yıllık tahvil, vadesi geldiğinde kime ödenecek? Bugün 5 yasında olan çocuğa. Yük mü bu durumda? Öte yandan, devletler kamu borçlarını ödemezler, vadesi gelen tahvili ödemek için yeni tahvil ihraç ederler. Bu durumda vergi artırmaya gerek var mı borcu ödemek için?

Anaakım iktisatçıların, bu basit soruları kendilerine soracak ve cevaplayacak entelektüel cesaretleri ve tutarlılıkları zayıftır. Çünkü bu sorular ve cevapları, topluma yoksulluk ve kemer sıkma dayattıkları teorilerini kökten sarsar.

O nedenle, Hazine'nin, Hazine'nin bankası olarak Merkez Bankası aracılığıyla harcadığı anda para yarattığını; kamu borcunun (yani tahvil ihracının) amacının bütçe açığını finanse etmek değil aslında faizleri yönetmek olduğunu; verginin amacının kamu harcamalarını finanse etmek değil, yeniden bölüşüm, bazı davranışları yönlendirmek ve parayı 'para kılmak', para birimine toplumsal kabul sağlamak olduğunu gizlemek zorundadırlar.

Kendi parasını basan bir entite olarak devletin batacağı yalanına kamuoyunu ikna etmeseler; işsizliği artırmayı, maaşları baskılamayı, piyasa yoğunlaşmasını (tekelleşmeyi) yüksek tutmayı, kısacası yoksulluğu meşrulaştırmaktan da mahrum kalırlar.

Özetle, 2021 seçimleri sonrasında Yeşiller’in ve SPD’nin koalisyon kurma şantajıyla FDP tarafından daha da sağa çekilmesi ve SPD’nin seçim vaatlerini sahiplendiği için zaten oyları düşmüş olan Die Linke’nin geçen ay 10 vekilinin partiden ayrılmasıyla Meclis’te grup olma avantajlarını yitirmesiyle, Sol’un iyice zayıfladığı; AfD gibi ırkçı, yabancı düşmanı bir partinin anketlerde oldukça yüksek göründüğü, tamamiyle sağın egemenliğine geçmiş Almanya’yı parlak günler beklemiyor. Alman sosyal demokratları, yine korkaklıklarıyla ve garanticilikleriyle yeni karanlık maceralara kapı aralıyorlar.

Sol partilerin iktisat ve bütçe anlayışlarının sağın bu uyduruk, gerçekle alakası olmayan neoliberal teorilerine boyun eğmiş olmasının büyük payı var bu gelecek karanlık günlerde. Talep kaynaklı olmayan, arz kısıntılarından kaynaklı enflasyonu baskılamak bahanesiyle temellendirilen  faiz artışları ve kamu harcamalarındaki kesintiler, yüksek düzeyde iflasları ve dolayısıyla işsizliği tetikliyor; Almanya ekonomisini resesyona sürüklüyor. 1933’te Weimar Cumhuriyeti’nde ve diğer ülkelerde olduğu gibi, kemer sıkma politikaları aşırı-sağı güçlendiriyor. Bu uyduruk ‘borç freni’ yönündeki Anasaya Mahkemesi kararı ile bütçenin kilitlenmesi ve onun getireceği kesintiler, süreci daha da kötüleştirecek.

 



Grafik 1: Almanya ve Fransa’nın 2013 sonrası bütçe/GSYİH oranları. Kaynak: tradingeconomics.com



 

Grafik 2: 2013 sonrası Almanya ve Fransa’nın 10 yıllık tahvil faizleri. Kaynak: tradingeconomics.com




 

 Grafik 3: Almanya ve Fransa’nın 2013 sonrası kamu borçları. Kaynak: tradingeconomics.com

 

 


Grafik 4: Almanya’nın kamu borcu/GSYİH oranı. Kaynak: tradingeconomics.com



Grafik 5: Almanya, vergi oranı ve kamu borcu/GSYİH oranı. Kaynak: tradingeconomics.com